‘Richt de school niet in als kantoor, maar als thuis’

Moke Architecten raakte in beginsel bij de Wereldburger betrokken als adviserende partij. Samen met de gemeente moest de school opgeknapt worden, maar tijdens het proces concludeerden beide partijen dat ‘dit er niet goed uit zag’, aldus Gianni Cito, architect bij Moke Architecten. “Er waren nog prachtige foto’s van de school uit 1965, toen het kerkgebouw nog onderdeel van de school was”, zegt Cito. “Alles was toen keurig, maar waar wij mee werden geconfronteerd, was een gebouw dat zwaar aangetast was door installaties en isolaties die doelloos ertegenaan geplakt waren. Dat is tien jaar lang gebeurd, totdat de nood zo hoog was dat er iets mee moest gebeuren.”

De eerste reactie was, zoals gewoonlijk, sloop-nieuwbouw. Moke Architecten stak daar een stokje voor. “We stelden voor om de betonnen structuur te behouden”, vertelt Cito. “Niet omdat circulariteit nu zo hip is, maar omdat wij altijd bezig zijn met behoud van waarde. Dat had allerlei kostenplaatjes als gevolg waarbij iedereen dacht dat het duurder dan nieuwbouw zou zijn, maar dat was het niet.” Dat had alles te maken met de nauwkeurige bouwtechnische blik van het team, bestaande uit onder andere Pieters Bouwtechniek. “Alles wat we deden, moest niet zwaarder zijn dan wat er eerder stond, anders voldeed de fundering niet meer.”

Donorgebouwen

Om die reden werd gekozen voor een geraamte van hout als aanvulling op het oude betonnen skelet. “Dat was echt een pragmatische keuze om de gevel zo licht mogelijk te houden”, zegt Cito. “En natuurlijk een beetje ideologie.” Dit alles was meer dan genoeg om schoolbestuur en gemeente te overtuigen om met renovatie binnen de richtlijnen van het bestaande gebouw te blijven. Het was de constructieve hoek die wat ingewikkelder lag, vertelt Cito: “Je hebt in Nederland niet veel constructeurs die van houtbouw weten. Dat is jammer, want theoretisch gezien is het goedkoper. Nu gaat er een soort moeilijkheidsmarge overheen door ontwikkelaars, maar door wat slimme keuzes hadden wij daar geen last van.”

Met de keuze voor behoud en het gebruik van licht bouwmateriaal werd al veel geld bespaard ten opzichte van nieuwbouw. Echter was het de keuze om naar donorgebouwen op zoek te gaan die doorslaggevend was voor het gehele project. “In Amstelveen staat het oude KPMG-gebouw, een enorm gebouw dat intussen een wooncomplex is”, aldus Cito. “Maar voor die tijd zat de gemeente Amsterdam met die leegstand omdat de vorige eigenaar plots was verkast. Dus riepen ze ons erbij om te kijken of wij wat wilden overnemen, zoals de houten plafonds, mooie deuren en een keuken waar je een weeshuis mee kon bedienen. Dat was echt smullen.”

Het team wist vervolgens in nog twee andere locaties materiaal over te nemen, van een sportvloer uit een gesloopt schoolgebouw in Amsterdam-West tot massieve houten vloerdelen uit het monumentale Tripolis-complex op de Zuidas. Al deze materialen zijn gebruikt door het schoolgebouw heen, maar komen als hoogtepunt samen in de centrale hal: de tribunetrap is gemaakt van de Tripolis-planken, de houten vloer komt voort uit de sportvloer uit West en het houten plafond is overgeheveld vanuit het KPMG-gebouw. “Het interessante is dat het allemaal een bepaalde ruigheid heeft”, zegt Cito. “Dat geeft het niet alleen een mooie toon, je vóelt ook dat het gebruikt is.”

Reddende engel

Een project is natuurlijk nooit zonder tegenslagen. Het is echter de manier waarop die worden aangepakt die een project uniek kan maken. Bij de Wereldburger bleek het overhevelen van het houten plafond uit het KPMG-gebouw namelijk niet zonder slag of stoot te gaan. “Het plafond kregen we voor niets, zei de aannemer”, aldus Cito, “maar het afhalen en daarna weer monteren was vele malen duurder dan een systeemplafond.” Op dat moment trad de gemeente Amsterdam als reddende engel op door het verschil in kosten op te vangen. “Zij maakten zich hard voor hergebruik, omdat ze overtuigd waren van de waarde. Zonder de gemeente hadden we dat niet kunnen betalen.”

De samenwerking tussen de teamleden was sowieso een sterke. “Het projectmanagementbureau [van de gemeente, red.] kende ons, dus ze werden niet zenuwachtig van onze aanpak”, vertelt Cito. “Ook met de aannemer, Friso Bouwgroep, hadden we eerder samengewerkt.” Dat bleek een belangrijke voorwaarde voor het succes van het project, gezien de ‘experimentele wijze’ van de klus. “Toen we begonnen met bouwen, stond de helft van het gebouw er al en waren de ontwerprekeningen slechts een indicatie. Met zoveel hergebruikte materialen moet alles nou eenmaal opnieuw opgemeten worden. Een derde van het werk is ook echt op de bouwplaats zelf opgelost.”

Gewenning

Als Cito vertelt over de Wereldburger is zijn enthousiasme onmiskenbaar. Begrijpelijk, want het project paste precies in de visie van Moke Architecten. “Wij vinden dat je als architect altijd moet onderzoeken of je iets kan hergebruiken”, zegt hij. “Om slimme oplossingen te maken met spullen die je al hebt. Die transitie is architectonisch gezien onwijs interessant: uitbreiden op hetgeen dat ooit goed was. Je hebt veel elementen die met een bepaalde herinnering zijn geladen. Hoe mooi is het als je die opnieuw kan gebruiken?” Cito benoemt opnieuw de ervaring van de centrale hal van de Wereldburger: “Als je op die vloer speelt, weet je dat er ooit andere kinderen op hebben gespeeld. Je voelt dat.”

De Wereldburger is binnen het budget van het schoolbestuur gerealiseerd, onder andere door de hergebruikte materialen en de extra inspanning van de gemeente Amsterdam. Toch is Cito ervan overtuigd dat renovatie ‘zeker kostendekkend kan zijn’. “Het gaat vooral om hoe gebruikelijk de praktijk is”, zegt hij. “Wij beginnen nu bijvoorbeeld met houtbouw en dat is helaas nog duur, maar zodra er meer kennis op de markt komt, wordt het goedkoper. Voor renovatie zou precies hetzelfde moeten gebeuren: dat het in ons systeem komt om te hergebruiken wat er al ligt. En als je het zelf niet kunt gebruiken, dat je dan een collega belt.”

Hergebruik als opvoeding

Voor Cito gaat de ambitie verder. Je creëert de ervaring namelijk niet puur omdat het kan. Je maakt hem voor de gebruiker. “Het eerste wat je uit een schoolgebouw moet slopen, is het systeemplafond”, poneert Cito. “Als je als kind naar school gaat en het voelt als een kantoorgebouw, iets waar je ook weer in gaat eindigen, dat zou toch niet mogen? Er wordt in de scholenbouw nog zo sterk in zulke reflexen gedacht, terwijl het prima anders kan met materiaal dat er al ligt. Voor leerlingen en leraren zijn het niet slechts gebouwen, maar een soort huiskamer. Een thuis. Ik pleit ervoor daar geen kantoor van te maken.”

Oftewel, zegt Cito: “Wees als school bereid dat experiment aan te gaan. Niet per se met grote risico’s, maar om iets te hergebruiken, want je kan het voor minder krijgen en het heeft een prachtige uitstraling. Richt je school bovendien niet in als schoolgebouw, maar als je eigen huis. Daar stop je extra tijd en inspanning in.” Bovenal, zegt Cito, is het in deze tijd simpelweg een kwestie van voorzichter omgaan met de wereld. “Wat laten we aan onze kinderen zien? Wat mij betreft dat je dingen niet weggooit, maar kijkt wat je ermee kan. In die zin is het ook een vorm van opvoeding.”

Dit artikel verscheen eerder in het vakblad Stedebouw & Architectuur, thema Scholenbouw 2021. 

De hele editie is hier te downloaden.