Hoe maken we onze steden en dorpen sterker?

Een architect moet werk met werk maken! Wat Zandbelt daarmee bedoelt? “Als je een ontwerp maakt dat maar één maatschappelijke opgave oplost, vind ik dat onvoldoende. Ik zou zeggen: ga terug naar de ontwerptafel en maak een ontwerp – op gebouw- en gebiedsniveau – dat meerdere ruimtelijke en maatschappelijke kwesties oplost. Kijk niet met een beperkte blik naar je (woning)bouwopgave, maar betrek daarin ook opgaves die in de wereld van nu spelen: sociale cohesie, klimaatadaptatie, mobiliteit, vergroening, gezondheid, zorg, (sociale) veiligheid, circulariteit en lokale economie. Door maatschappelijke opgaven in samenhang te benaderen, kunnen we veel van onze complexe opgaven oplossen en steden en dorpen sterker maken.” 

Zandbelt vervolgt: “Er zitten allerlei voordelen aan het combineren van opgaven. Het is financieel gunstig omdat investeringen kunnen worden gedeeld door meerdere partijen. Omdat de opgave meerdere belanghebbenden bedienen, creëer je breder draagvlak voor je plannen. Bovendien bespaar je ruimte, want door te combineren kom je bijna als vanzelf uit op meervoudig en intensief ruimtegebruik. Een ander voordeel is dat meerdere maatschappelijke opgaven in één keer worden geadresseerd en zo wordt er – wat ik eerder noemde – ‘werk met werk’ gemaakt. Met één maatregel ontstaat zo een kettingreactie.” 

Een mooi voorbeeld van zo’n kettingreactie noemt Zandbelt de klassieke Hollandse singels. “Die prachtige combinatie van groen en blauw is niet alleen zeer effectief om de waterhuishouding in stedelijk gebied te reguleren, maar ook om hittestress tegen te gaan. Zo’n singel en z’n lineaire varianten leveren een mooie woonomgeving op, stimuleren beweging en verbinden het hart van de stad met het landelijk buitengebied.” 

'Het slechten van barrières en het verbinden van wijken is een van de nieuwe stadsontwikkelingsopgaven'

Herinrichting kantoor

“Wil je koffie?” vraagt Zandbelt tussendoor. “Loop even mee naar de pantry. Kan ik je ons vernieuwde kantoorinterieur laten zien.” De vestiging Rotterdam van De Zwarte Hond, aan de Westblaak, zit op de vierde verdieping van het Grotiushuis, een gemeentelijk monument uit 1957 dat is ontworpen in de wederopbouwstijl door architect Herman Bakker, ontwerper van de Rotterdamse Maastorenflat. De klassieke indeling – gang met aan weerszijden cellenkantoren – is veranderd in een doorlopende open ruimte. Lange tafels met beeldschermen afgewisseld met overlegplekken en informele zitjes. 
Het nieuwe kantoor heeft een vloeroppervlakte van 750 vierkante meter en heeft in totaal 50 sta- en zitwerkplekken. Hout domineert en contrasteert met de grijstinten van het betoncasco dat zich, geheel in lijn met beton brut principes, zonder ‘opsmuk’ presenteert. Boven de ramen bevinden zich zwarte ventilatie-omkastingen. “We zijn erg gaan letten op hergebruik. Circulariteit vind je overal terug. Die omkastingen bijvoorbeeld hebben we behouden en van een nieuwe kleur voorzien. In januari 2021 was de herinrichting klaar en hebben we het vernieuwde kantoor in gebruik genomen.” 

Overlappingen

Met de cappuccino binnen handbereik zoomt Zandbelt in op zijn stokpaardje: het attaqueren van complexe opgaves. Iets wat overigens ook in de laatste troonrede door Koning Willem-Alexander nog even ter sprake kwam: de komende tien jaar wordt 100 miljoen euro per jaar geïnvesteerd in de bouw van 900.000 woningen. Om ook kwetsbare mensen te huisvesten is nog eens 50 miljoen euro beschikbaar gesteld. Maar het gaat niet alleen om geld. De regering wees op het belang om gebruik te maken van de overlap van verschillende belangrijke thema’s. Dat is dus geheel in lijn met wat Zandbelt voor ogen heeft. 

“Door die bredere blik voorkom je dat we steeds weer dezelfde fouten maken. Neem de Vinex-locaties in en rond Rotterdam. Monofunctionele wijken zonder functiemenging die er wel toe hebben bijgedragen dat Rotterdam-Zuid is ‘leeg getrokken’. Nu moet dat stadsdeel op de been geholpen worden met € 1 miljard overheidsgeld. Dat had niet gehoeven. Een kwestie van integraal plannen met oog voor ruimte en maatschappelijke kwesties.” 

Zoneringen van Van Eesteren

Hoe dat integraal plannen eruit ziet, heeft Zandbelt onder meer in een reeks columns op een toegankelijke manier uiteengezet, verzameld in de CRa-publicatie Nu of Nooit. Om duidelijk te maken hoe hij die mix van wonen en werken in hoge dichtheden ziet, laat Zandbelt zich graag leiden door het gedachtengoed van de modernisten en met name van Cornelis van Eesteren. Op zijn beeldscherm verschijnt een klassiek werk van Mondriaan naast het laatste werk van de kunstenaar: de Victory Boogie Woogie, eigendom van het Kunstmuseum Den Haag. 

De klassieke Mondriaan kenmerkt zich door grote kleurvlakken die van elkaar gescheiden worden door zwarte lijnen. Om zijn ruimtelijke plannen vorm te geven had Van Eesteren – net als Mondriaan (enige tijd) lid van De Stijl – een vergelijkbare opzet voor ogen. Geheel conform het modernistisch idioom, waarbij functies uit elkaar worden getrokken en in afzonderlijke zones of blokjes worden gestopt. Hier wonen, daar werken. 

Zandbelt: “Die strikte functiescheiding, dat is een doodlopende weg gebleken. Maar dat is geen reden om de ideeën van Van Eesteren met het badwater weg te gooien. Zijn zoneringen zijn heel aantrekkelijk; we moeten ze alleen anders interpreteren. Door niet zones van één functie te maken, maar juist zones van één kwaliteit met daarbinnen ruimte voor een mix van functies. Hiervoor is de op New York geïnspireerde Victory Boogie Woogie, met zijn kleurrijke aaneenschakeling van in grootte variërende blokjes, in verschillende dichtheden uitwaaierend, een mooie metafoor.” 

Lees verder in de Innovatiecatalogus 2022

Het volledige zes pagina tellende artikel Hoe maken we onze steden en dorpen sterker? van Wijnand Beemster is te lezen in de nieuwste editie van de Innovatiecatalogus, een jaarlijks verschijnend magazine vol visies en innovaties voor de komende jaren. De editie is gratis beschikbaar in onze digitale bibliotheek.

Download de editie hier.