De zorginstelling als volwaardige woonplek

BiermanHenket is voor Park Vossenberg zorgvuldig omgegaan met het historische dorpskarakter van Kaatsheuvel. In vier bouwdelen worden woon- en zorgappartementen gerealiseerd op de plek van het voormalig missiehuis Sint Antonius. De kapel uit 1935 is daarbij behouden en gerenoveerd tot restaurant. Aan dit geheel grenst een vier hectare groot park waar een landschapsplan voor is ontwikkeld. Ook hier wordt de historie bewaard, vertelt architect en projectleider Eirik Hofste op Bruinink: “De oude bidlanen van het missiehuis houden wij overeind om het plan te versterken." Samen met Yvonne Segers, partner bij BiermanHenket, hebben zij dit unieke zorgproject ontworpen.

Foto rechts: Eirik Hofste op Bruinink (tweede van links) en Yvonne Segers (tweede van rechts) werken samen met Elde Maasduinen en bouwmanager PlanPartners aan de massastudie voor Park Vossenberg.

Afschalen

Op de locatie van Park Vossenberg stond naast het missiehuis ook een oud verpleeghuis. Dit was qua schaal en detail groot voor Kaatsheuvel, vertelt Hofste op Bruinink. “Dus in onze visie sluiten we juist aan op de kleinschaligheid van het dorp.” Zowel in schaal als in materialen is het project aangepast op de aangrenzende lintbebouwing aan de Antoniusstraat. Zo voegt het project zich naadloos in het nieuwe dorpshart. “Het aangrenzende park wordt een plek waar ook de inwoners van Kaatsheuvel welkom zijn, zodat een kruisbestuiving tussen ouderen en jongere gezinnen ontstaat.”

BiermanHenket wilde een open karakter stimuleren. Daarom is in het plan de Antoniusstraat direct verbonden met het nieuwe park. “Je loopt eerst door verschillende bouwblokken, waarvan nu de kapel en het eerste bouwdeel – de zorginstelling De Vossenberg – klaar is”, vertelt de architect. “Zodra de overige bouwdelen er staan, ontstaat tegelijk een plein in het midden van de bouwdelen, waar ook de kapel en het park aan vastzitten.”

De gerenoveerde kapel van Park Vossenberg, het ‘kloppend hart’ van het project. Foto door Joep Jacobs

Hofste op Bruinink noemt de gerenoveerde kapel het ‘kloppend hart’ van het nieuwe woonzorgcomplex. Met recht: hier ontmoeten, ontspannen en recreëren zowel inwoners als buurtbewoners. “Dit is echt de kwartiermaker van Park Vossenberg”, vertelt hij. “Door de kapel als eerste te transformeren tot restaurant, werd het een soort aanjager voor de buurt en voor Zorggroep Elde Maasduinen. Ze zagen dat er iets ging gebeuren.”

Stimulerende routing

Het eerste bouwdeel, De Vossenberg, is bestemd voor ouderen met een lichte tot zware zorgbehoefte. Zij wonen hier zelfstandig met ondersteuning van zorgverleners. “We hebben geprobeerd dit zonder gesloten afdelingen te doen”, vertelt Hofste op Bruinink. “Dat realiseren we door te werken met loopcirkels in het gebouw. De fitste ouderen maken de grootste cirkels, terwijl de minst fitte op een natuurlijke wijze binnen blijven.” Om bewoners als vanzelf deze loopcirkels te laten volgen, wordt gebruik gemaakt van omgevingsdetails die hen onbewust gefocust houden. “Een daarvan is een lichtlijn in het plafond van de gangen. Die zitten niet in het midden, maar aan de zijkant, zodat je je er altijd bewust van bent welke kant je op loopt. Zulke kleine dingen maken echt het verschil.”

In de routing van de zorginstelling is veel rekening gehouden met daglicht en uitzicht op het park en de kapel. Ook worden de bewoners continu geactiveerd om dwalen door de open afdelingen te voorkomen. “Een gebouw met negentig appartementen is best groot en kent dus lange gangen, waardoor de spanningsboog van ouderen gauw weg is”, legt de architect uit. “Herkenbaarheid is belangrijk. Daarom hebben we om de 25 meter een beleefplek gemaakt waar bewoners even kunnen bijkomen of gezellig met elkaar kunnen kletsen. Op die manier pakken we verschillende thema’s en rustmomenten om de aandacht van de bewoner te trekken.”

In de gangen vindt men beleefplekken waar bewoners even kunnen bijkomen. Foto door Studio Poot

De woningen zijn kleine, maar volwaardige appartementen. In 45m2 hebben bewoners hun eigen keuken, badkamer, woonkamer en slaapkamer met schuifdeur. “Voor een zorgappartement is dat best luxe”, zegt de architect. “Deze woningen zijn ook voorbereid op eventueel cameragebruik. Het is aan de familie of bewoner zelf om dat te kiezen, omwille van privacy.” De dwaaldetectie in de gangen is bovendien zo in te stellen dat deuren automatisch opengaan.

Verlichtingsconcept

De gebruiksvriendelijke routing is doorgetrokken tot in de omgeving. Vanaf de Antoniusstraat tot in het park zijn hoge bomen geplaatst, alsook een rits armaturen om de begroeiing en de route te benadrukken. Nog fraaier is de transformatie van de voormalige parkeerplek van het oude verpleeghuis. Hier komt een plein voor in de plaats met aan weerszijden functionele verlichting. In het midden van het plein wordt sfeerverlichting geplaatst in de vorm van lage palen. De armaturen, geleverd door Modernista, zijn specifiek voor dit project gekozen om hun egale lichtspreiding zodat de bewoners niet verblind worden.

De armaturen van Modernista hebben een verlaagde en egale lichtspreiding, zodat bewoners niet worden verblind. 

In het plan is niet alleen rekening gehouden met het aanzicht van buiten. “Wat je krijgt door de verlaagde verlichting, is dat je geen armaturen langs de ramen of balkons hebt staan”, aldus Hofste op Bruinink. “In de lichtberekening hield Modernista rekening met allerlei details als deze. Bijvoorbeeld om te voorkomen dat er donkere plekken ontstaan, funest voor een dementerende, en dat de looppaden aangelicht worden om je weg te kunnen vinden.”

Veranderende zorgbehoefte

Voorgenoemde details zijn onderdeel van een vergaande visie op zorginstellingen. De architect legt uit: “Dit is geen traditioneel verpleeghuis, maar een appartementencomplex voor wonen en zorg. Uniek hieraan is dat zwaar dementerenden in een normale omgeving wonen. Ze kunnen gaan en staan waar ze willen.” Door middel van domotica, zoals de voorgenoemde dwaaldetectie, wordt het risico op verdwalen bovendien verminderd. “Verder hebben wij geen gedeelde woonkamer per afdeling, maar thematische ontmoetingsruimtes waar programma’s zoals dagbesteding worden georganiseerd.” De bewoners kunnen zelf kiezen naar welke ruimte ze gaan, legt Hofste op Bruinink uit, wat het gevoel van vrijheid verder stimuleert.

Om de gangen van het pand een buitengevoel te geven, alsook om de muren te beschermen, is een stoeprand verwerkt. Foto door Studio Poot

Technisch gezien is de zorginstelling een directe vervanging van het verpleeghuis, maar dan verpakt als appartementencomplex. “Bewoners wonen hier, maar alle voorzieningen van een verpleeghuis zijn aanwezig”, zegt de architect. Om het gevoel van een thuis verder te bevorderen, zijn er extra gangkasten gemaakt om hulpmiddelen als rolstoelen uit zicht te houden. Ook voelen de gangen als een buitenruime door een grove wandafwerking en een betondekvloer. Saillant detail: “Wat je in zorginstellingen ook vaak ziet, is een leuning in de gang. Dat wilden we hier niet – zo’n leuning wordt vaak ook als schijnveiligheid gezien – dus om het stucwerk te beschermen van bijvoorbeeld een rollator, hebben we een stoeprand verwerkt in de gangen.”

Laatste loodjes

In het voorjaar van 2021 wordt het park naast de zorginstellingen opgeleverd. Elementen als een grote weide, een visvijver, moestuinen en boomgaarden maken onderdeel uit van het landschapsplan, alsook de voornoemde bidlanen. Daarna volgen nog de overige drie bouwdelen aan de Antoniusstraat. “Dit worden woningen waarin zorg verleend kan worden, dus om in te kopen”, vertel Hofste op Bruinink. Ook in deze bouwdelen wordt veel aandacht besteedt aan het metselwerk en de details. De architect kijkt er enthousiast naar uit. “Qua afwerkingsniveau is dit een villa om in te wonen. Dat is echt wel uniek voor een zorggebouw.”

Tekening van het plangebied, met onderaan zorginstelling De Vossenberg en de kapel (donkergrijs) en erboven het 4 hectare grote park. Beeld door BiermanHenket Architecten

Dit artikel verscheen eerder in het vakblad Stedebouw & Architectuur, thema Bouw & Zorg van 2021. Het hele nummer lezen? Dat kan gratis via onze digitale bibliotheek.